Compatibilisme: De Jokerkaart van Calvinisme

Onlangs had Chris Verhagen, op YouTube beter bekend als "Christelijke Apologeet" (maar misschien beter om te dopen tot "Calvinistische Apologeet") een gesprek met Bert Put van de Christengemeente Werkendam over de invloed van het calvinisme in o.a. de gereformeerde gemeenten in Nederland. Hoewel ik het niet noodzakelijkerwijs met alles van dhr. Put eens ben, denk ik dat hij in grote lijnen toch goede kritieken heeft gegeven op Verhagen en calvinisme in het algemeen. In dit artikel wil ik er daar enkele van uitlichten, en hier en daar ook wat toevoegingen plaatsen.

Romeinen
​Berts accent klinkt vertrouwd. Ook ik ben in de regio van Werkendam opgegroeid in een calvinistisch bolwerk. Hij geeft in het begin van het gesprek met Verhagen aan dat hij is opgegroeid in de gereformeerde gemeente, maar later ernstige bedenkingen kreeg bij wat we ook wel calvinisme kunnen noemen. Het gaat om een specifiek soort protestantisme waarin over het algemeen vijf punten worden verdedigd die vanuit de stroming van Johannes Calvijn is voortgevloeid, en nader is omschreven in de zogeheten Dordtse Leerregels. In dit artikel heb ik al deze punten beschreven en weerlegd, dus dat zal ik in dit artikel niet nogmaals doen. Indien u niet bekend met calvinisme, wil ik u uitnodigen dat artikel éérst te lezen. In het "debat" (het is eigenlijk gewoon een gesprek, zonder moderator) gaat Put naar één van de favoriete "prooftexts" van calvinisten: Romeinen 9.

"Dus Hij ontfermt Zich over wie Hij wil, en Hij verhardt wie Hij wil." (Rom. 9:18, HSV)

Determinisme
Één van de heikele punten van calvinisme is dat men u wil laten geloven dat God niet alleen van tevoren weet, maar ook alles van tevoren heeft verordonneerd (bepaald omdat Hij dat wíl). Niet alleen de goede, maar ook de slechte dingen. We noemen dat met een moeilijk woord ook wel determinisme. Dit staat haaks op het idee van een vrije wil, iets waarover we in de Bijbel eigenlijk telkens lezen. Men moest immers "kiezen Wie ze wilden dienen" in bijvoorbeeld Jozua 24:15, en we kunnen de "wil hebben om de wil van God te doen" volgens Johannes 7:17. Toch geloven veel calvinisten dat er helemaal geen vrije wil is, en dat God eigenlijk alles bepaalt. Chris noemt hen "hypercalvinisten" en ziet zichzelf meer als een gematigde calvinist. 

Compatibilisme
Toch hecht Chris stiekem wel veel waarde aan het determinisme, en dat haalt hij uit Romeinen 9. Bert praat hem op den duur klem, en daarom besluit Verhagen de jokerkaart te trekken: compatibilisme. In deze visie kunnen zowel determinisme (God Die álles bepaalt én wil) als de vrije wil (de mens die zelf de vrijheid heeft om te kunnen kiezen) tegelijk bestaan, terwijl God 100% soeverein blijft en de mens 100% verantwoordelijk. Dat klinkt natuurlijk als een contradictie, en dat is het ook. Omdat Chris verder niet uitlegt hoe dat dan precies zou moeten werken, moeten we het doen met wat we weten vanuit de filosofie. De Duitse filosoof Arthur Schopenhauer zegt bijvoorbeeld het volgende over de vrije wil: 

"Men kan doen wat hij wil, maar men kan niet willen wat hij wil." 

- Arthur Schopenhauer

Wil
Gematigde calvinisten zoals Verhagen gaan hier gretig mee aan de haal, en menen dan ook dat het uiteindelijk God is die bepaalt wat wij willen. Wij kunnen dus nog wel kiezen, en worden nog steeds voor 100% verantwoordelijk gehouden in Verhagens paradigma. Dit is een heel lepe truc om toch hun eigen filosofie te kunnen blijven verkopen. Toch is dit niet houdbaar in de rechtszaal, als we dit vergelijken met iemand die bijvoorbeeld gedrogeerd is en een misdaad pleegt. Die is dan ontoerekeningsvatbaar.

"Jullie weliswaar, jullie hebben kwaad tegen mij bedacht, maar God heeft dat ten goede gedacht, om te doen zoals het op deze dag is: een groot volk in leven te houden." (Genesis 50:20, HSV)

Genesis
Toch weerhoudt dit de calvinist er niet van om met prooftexts te komen zoals hierboven. Wat men hier zou moeten lezen volgens hen, is dat God de harten van Jozefs broers als het ware iets kwaads laat willen (namelijk; Jozef verkopen), maar dat dit tegelijk toch iets goeds is. Dit is de typische switcheroo die calvinisten vaak onder uw neus proberen, terwijl zij u imponeren met moeilijke termen, ingewikkelde zinsconstructies en hypothetische filosofische ideeën. Zullen we de Bijbel zélf eens laten spreken? Want wat staat hier nu eigenlijk écht? Dr. Leighton Flowers legt het aan rascalvinist (en volgens eigen zeggen een lichtend voorbeeld voor Verhagen) dr. James White uit in het fragment onder de volgende alinea.

Motief
Flowers geeft aan dat God het slechte dat de broers hier bedacht hebben, toestaat, omdat Hij er een goede bedoeling mee heeft. Dit betekent echter niet dat Hij het veróórzaakt. Dat zou God immers immoreel maken. Om nog eens even samen te vatten: Het is dus niet zo dat God hun wil bepaalde, maar wel dat Hij dit toeliet omdat Hij er een goede bedoeling mee had. De broers hadden een kwade bedoeling met dit plan, God een goede. 

" .. en in het Hinnomdal offerplaatsen voor Baäl gebouwd om er hun zonen en dochters aan Moloch te offeren. Ze hebben Juda met die gruweldaad tot zonde aangezet. Ik heb dat nooit geboden, Ik heb dat nooit gewild." (​Jer. 32:35, NBV'21)

Jeremia
In de tekst hierboven is duidelijk te zien dat God sowieso niet álles bepaalt en wil. Er zijn dingen die Hij niet wil, en ook dingen die Hij niet verordonneert. Daar kunnen we simpelweg niet omheen. En dat is ook logisch, anders zou God niet rechtvaardig zijn, maar ook een slechte kant hebben. Nee, God is goed en alleen maar goed. De oplossing tot het "calvinistische probleem" is eigenlijk heel simpel. Er is helemaal geen probleem, alleen een gecreëerd probleem. We moeten gewoon de "gouden keten" uit Romeinen 8 nauwkeurig volgen, zoals Verhagen nota bene zelf al meldde, en dan is duidelijk te zien hoe het precies zit met vrije wil, determinisme, uitverkiezing en dergelijke zaken.

" 29. Want hen die Hij van tevoren gekend heeft, heeft Hij er ook van tevoren toe bestemd om aan het beeld van Zijn Zoon gelijkvormig te zijn, opdat Hij de Eerstgeborene zou zijn onder vele broeders. 30. En hen die Hij er van tevoren toe bestemd heeft, die heeft Hij ook geroepen, en hen die Hij geroepen heeft, die heeft Hij ook gerechtvaardigd, en hen die Hij gerechtvaardigd heeft, die heeft Hij ook verheerlijkt." (​Romeinen 8:29, HSV)

Keten
We zien hiernaast heel goed de volgorde van uitverkiezing. Allereerst is er voorkennis (men is van tevoren gekend), en daardoor wéét God wie Hij kan voorbestemmen. Die zal Hij dan ook roepen, rechtvaardigen en uiteindelijk zelfs verheerlijken. Dit geldt op individueel niveau, maar in Romeinen 9 schakelt Paulus over naar hoe dat op nationaal niveau werkt.

1. Voorkennis (vers 29a)
2. Voorbestemming (vers 29b)
3. Roeping (vers 30a)
4. Rechtvaardiging (vers 30b)
5. Verheerlijking (vers 30c)

" 3. Want ik zou zelf wel wensen vervloekt te zijn, weg van Christus, ten gunste van mijn broeders, mijn verwanten wat het vlees betreft. 4. Zij zijn immers Israëlieten; voor hen geldt de aanneming tot kinderen en de heerlijkheid en de verbonden en de wetgeving en de eredienst en de beloften." (Romeinen 9:3-4, HSV)

Parallel
Het gaat hier overduidelijk over etnisch Israël, 3 hoofdstukken lang. Verhagen legt deze passage echter uit alsof Paulus van nationale redding opeens weer terugschakelt naar individuele redding, terwijl dat natuurlijk helemaal niet zo is. Put laat heel duidelijk zien dat het hele stuk eigenlijk over Gods collectieve plan met Israël gaat. Verhagen meent echter dat dit niet eerlijk is, omdat er vanaf vers 9 over individuen gesproken wordt en niet meer over collectief Israël. Die gedachtegang is oppervlakkig gezien misschien begrijpelijk, als we dit volledig los van de context weken en geen oog hebben voor wat Paulus hier probeert te doen. Wat Paulus hier doet, is een parallel trekken tussen individuen en collectieven, door middel van modellen en typologieën. Hij doet dit heel vaak, en dat kan beide kanten op werken.

Collectief
In 1 Korinthe 10 maakt Paulus een vergelijk met Israël die als collectief gered en gedoopt wordt, om ons een les te leren over onze individuele redding. Aan het einde van Galaten 4 doet hij dit echter met Sarah en Hagar, om een les te leren over het collectieve volk van God tegenover hen die daarbuiten zijn. Ook hier zien we iets vergelijkbaars. Paulus trekt een aantal parallellen op individueel niveau, midden in een verhandeling waar hij eigenlijk een punt wil maken over de nationale voorbestemming van Israël. Typologieën zijn soms krachtige middelen om een boodschap over te brengen. De gebeurtenissen uit het Oude Testament waren immers bij de meesten van zijn toehoorders bekend, en daar kon hij dan mooi op voortborduren. Uiteindelijk komt Paulus via deze parallellen weer heel mooi terug bij het collectieve plan van God met Israël, wat Put heel mooi uiteenzet. Verhagen maakt de klassieke fout de parallel te interpreteren als iets wat voor ieder individu zou gelden, terwijl de brede context van Romeinen 9 tot en met 11 toch van begin tot eind over nationaal Israël gaat. 

"Want toen de kinderen nog niet geboren waren, en niets goeds of kwaads gedaan hadden – opdat het voornemen van God, dat overeenkomstig de verkiezing is, stand zou houden, niet uit de werken, maar uit Hem Die roept – werd tot haar gezegd: De meerdere zal de mindere dienen." (Romeinen 9:11-12, HSV)

Esau
In eerdere artikelen heb ik dit al meermaals geschreven, maar zal het hier ook nog eens herhalen, voor wie geen zin heeft om een Bereaan (Handelingen 17:11) te zijn en dingen uit te spitten. Het feit dat Esau in vers 13 genoemd wordt, is eigenlijk niet eens in een individuele context bedoeld. Het is een citaat uit Maleachi 1, waar het overduidelijk over nationaal Edom (een andere naam van Esau) gaat. Verhagen gaat daar heel makkelijk overheen, maar dat is natuurlijk een kapitale fout. Verhagen denkt dat vers 11 (zie boven) dit idee annuleert, maar dit vers bewijst enkel de oorsprong van beide volken. Vóór dat zij geboren waren, stond Gods plan met hen al vast. Er staat niet dat God Esau al vóór dat hij geboren was, voorbestemd had tot de hel. Ook het "haten" hier is een beroerde vertaling. In een ander artikel heb ik dat al eens eerder als volgt uitgelegd:

"We zien in Lukas 14:26 bijvoorbeeld ook dat Jezus Zijn volgelingen oproept om hun familieleden te haten. Maar dat is natuurlijk maar de helft van het verhaal, want het gaat ook hier om een keuze die gemaakt wordt. We moeten onze familie minder liefhebben dan Jezus. Het gaat over prioriteiten. Er wordt een vergelijk gemaakt. En dat is dan ook precies wat het Griekse woord miseo betekent in deze context; het minder liefhebben van iets (dan iets anders). Strong's concordantie suggereert als alternatieve vertaling to love less. Dat zien we ook weer terug in het Oude Testament, zoals in het verhaal van Rachel en Lea. In Genesis 29:30 lezen we dat Jakob Rachel méér liefhad dan Lea, maar een vers later staat er in heel veel vertalingen dat Jakob Lea mínder liefhad dan Rachel. Het woord sana dat gebruikt wordt in dit vers voor mínder liefhebben is exact hetzelfde Hebreeuwse woord als voor haten, maar veel vertalers bevonden zich ongetwijfeld in een impasse omdat in het vers ervoor al werd gemeld dat Jakob Rachel méér liefhad dan Lea. Het is dus nogal wat om Jakob Lea te laten haten, één vers later. Het citaat uit Romeinen 9:13 komt dan ook uit het Oude Testament, te weten uit Maleachi 1:2-3, waar precies ditzelfde woord sana gebruikt wordt. In deze context betekent dit enkel dat Esau minder geliefd was, en dan met name betrekking hebbend op de beloften en doelen die God wilde bereiken. In ons woordenboek en onze cultuur betekent haten altijd haten, maar het Hebreeuws laat een ruimere semantiek toe. Dit zorgt soms voor problemen bij het vertalen, wat uiteindelijk dus blijkbaar tot de meest bizarre doctrines zoals calvinisme kan leiden.

"Is dat niet een beetje te kort door de bocht?" vraagt u zich af. Absoluut niet. Liefde en haat worden nota bene gedefinieerd in deze passage uit Maleachi 1. God richt zich in dit hoofdstuk namelijk niet meer op Israël als persoon, maar op Israël als natie. Het was inmiddels al vele eeuwen later en Jakob was uitgegroeid tot een volledig volk, net als Esau (Edom). Het gaat nu dus over een nationale kwestie, waarbij Israël als één entiteit benaderd wordt, maar in feite een heel volk is van vele duizenden mensen. Let maar eens op: in vers 1a zegt God tegen Israël "Ik heb u liefgehad" maar het volk stelt in vers 1b de vraag terug: "Waarín hebt u ons liefgehad?" Merk allereerst op dat God hen in enkelvoud aanspreekt, maar dat het volk dit als meervoud interpreteert. Nog belangrijker is dat deze vraag een antwoord van God oproept waarin duidelijk wordt op welke manier God Israël méér liefhad dan Esau. Dan blijkt dat het hier helemaal niet over persoonlijke soteriologische zaken (de leer van hoe we gered worden) gaat, maar over nationale privileges. En dat is ook de context waarin Paulus het citeert. Het betekent dus niet primair dat Esau niet gered was, want dat weten we simpelweg niet."

"Want de Schrift zegt tegen de farao: Juist hiertoe heb Ik u verwekt: dat Ik in u Mijn kracht bewijzen zou, en dat Mijn Naam verkondigd zou worden op de hele aarde. Dus Hij ontfermt Zich over wie Hij wil, en Hij verhardt wie Hij wil." (Romeinen 9:17-18, HSV)

Farao
Put legt ook heel goed uit dat het farao zélf was die zijn hart eerst meermaals verhardde, waarna God uiteindelijk zijn hart verhardde. "Waarom noemt Paulus het voorbeeld van dit individu dan opeens?" vragen sommige lezers zich mogelijk af. Omdat Paulus in vers 14 de retorische vraag over eventuele onrechtvaardigheid van God beantwoord wil hebben. Hij noemt Mozes eerst in vers 15, omdat die als een autoriteit gezien werd door de Joden. Het gaat in deze context dan ook niet over de individuele redding van farao, maar over de manier waarop God besluiten neemt om tot zijn doelen te komen op (inter)nationaal niveau. Verhagens calvinistische bril zit hem behoorlijk in de weg. Hij geeft zelf aan dat hij al calvinistisch was voordat hij in aanraking kwam met materiaal van calvinisten als James White, maar vergis u niet. Ook evangelisch Nederland heeft haar wortels in de reformatie, als we ver genoeg terug gaan, en ook daar ben ik persoonlijk regelmatig calvinistisch gedachtengoed tegengekomen. Het is dus heel goed mogelijk dat Verhagen daar toch al besmet geraakt is met het calvinisme.

"Of heeft de pottenbakker geen macht over het leem, om uit dezelfde klomp klei het ene voorwerp tot een eervol, het andere tot een oneervol voorwerp te maken?" (Rom. 9:21, HSV)

Soevereiniteit
Ook hier lijkt het weer om individuele redding te gaan, maar dat kunnen we enkel op die manier lezen als we deze tekst volledig losweken van haar context. Er is immers zojuist gesproken over collectief Israël en collectief Edom. Het volk Israël is bestemd om tot eervol voorwerp te zijn (Ex. 19:5-6) en het volk Edom tot oneervol voorwerp. Dat zegt niet meteen iets over individuele redding. Hierna gaat Paulus weer terug naar zijn oorspronkelijke punt, waarin hij duidelijk wil maken dat Israël in eerste instantie niet in Gods bestemming wandelde, maar dat Hij hen door een "volk dat geen volk is" (de kerk) jaloers zal maken en op die manier zórgen dat zij uiteindelijk tóch in die bestemming gaan wandelen. God hoeft geen micromanager te zijn om soeverein te zijn. Dat zou Hem juist onzeker en kleinzielig maken. Nee, God is zo soeverein dat Hij de mens binnen grote kaders veel ruimte geeft om zelf haar eigen keuzes te maken. Doen wij niet hetzelfde bij onze kinderen? We laten hen soms ook een beetje aanklooien, zelfs tot op het punt dat ze falen en daar lessen uit trekken (trial and error). Maakt dat ons minder soeverein? Natuurlijk niet. Het is allemaal niet zo moeilijk als de calvinisten het doen voorkomen. Blijf zelf nadenken en laat u leiden door de Geest als u Zijn woord bestudeert, niet door James White of welke calvinist dan ook.