"Omdat Hij ons vóór de grondlegging van de wereld in Hem uitverkoren heeft, opdat wij heilig en smetteloos voor Hem zouden zijn in de liefde." (Efeze 1:4, HSV) Uitverkiezing In met name de conservatief-protestantse kerken overheerst het idee dat mensen uitverkoren zijn, of juist niet. God weet al van tevoren wie zalig zullen worden, en wie niet. Dat valt natuurlijk niet te ontkennen, want in diverse Bijbelteksten wordt duidelijk dat dit inderdaad het geval is. In de tekst hierboven bijvoorbeeld, maar ook in Romeinen 8 wordt heel helder verwoord hoe dit precies werkt. Toch ontstaat hierdoor bij sommigen het idee dat onze vrije wil er dus eigenlijk niet meer toe doet, omdat God toch alles al van tevoren bepaalt. Dat is echter een denkfout. Van tevoren weten is niet automatisch hetzelfde als álles van tevoren bepalen. Degenen die menen dat álles al van tevoren is bepaald, worden ook wel deterministen genoemd. Ze ontkennen vaak het bestaan van een vrije wil. Daar tegenover staan weer libertarianen. Zij geloven juist sterk in een vrije wil. Omdat ook het belang van een vrije wil op veel plaatsen in de Bijbel naar voren komt, zijn er verschillende modellen bedacht om deze ogenschijnlijke tegenstrijdigheid op te lossen. Zo hebben we eerder het bij calvinisten populaire model van compatibilisme al eens weerlegd in dit artikel.
Middenkennis Voorkennis is in dit model niet precies hetzelfde als middenkennis. Bij voorkennis weet God alles al van tevoren, maar bij middenkennis weet God ook al van tevoren wat mensen in elke potentiële situatie zouden doen, en handelt daar vervolgens naar. Dat maakt dus dat niet alles al van tevoren vastligt, zoals bij de deterministen, maar maakt het proces veel dynamischer, en laat ook een kleine rol over voor de vrije wil. Laten we eens kijken naar een hypothetisch voorbeeld, om dit wellicht lastige concept scherper te krijgen. Stel dat een persoon in een bepaalde situatie keuze A zou maken, dan zou God X doen. Maar stel dat deze persoon toch voor keuze B zou gaan, dan zou God Y doen. God wist dat echter al van tevoren, maar de persoon had tóch de vrijheid om daarvoor te kiezen. Ik heb daar echter grote problemen mee. Allereerst is het idee van middenkennis nergens in de Bijbel te vinden, maar een compleet filosofisch construct. Bovendien is het geen échte vrije wil, maar heeft het de schijn van een vrije wil. Net zoiets als dat u uw zoon vraagt: Wil je vandaag de vaatwasser uitruimen of de was ophangen? En dat u ook al van tevoren weet dat hij voor de vaatwasser zou kiezen.
Schijnvrijheid Nu is molinisme niet per se een model waarin er altijd maar twee keuzes zijn, maar het feit dat uw zoon voor de vaatwasser koos, stond eigenlijk al min of meer vast. Alleen híj had het idee dat hij een vrije keuze had, maar u wist al wat de uitslag zou worden. Bovendien bent u degene die hem in deze situatie hebt gebracht. Als u hem andere keuzes had gegeven, had hij wellicht iets anders gekozen. Stel dat hij bijvoorbeeld kon kiezen tussen een vaatwasser uitruimen en de auto wassen, dan had hij misschien voor de auto gekozen. En ook dat wist u dan weer van tevoren. Maakt dat zijn keuze dan nog 100% vrij? Hijzelf denkt misschien van wel, maar u weet wel beter. U was immers degene die hem in deze situatie bracht en de keuzes beperkte. Bovendien wist u ook al wat hij zou gaan kiezen. En als hij dan vervolgens kan kiezen tussen een gewone spons en een schuurspons, raken we aan de kern van de discussie. Want als hij dan kiest voor de schuurspons, en u wíst dat van tevoren al, hoe kan het dan volledig zijn verantwoordelijkheid zijn dat de auto nadien helemaal bekrast is? Een ouder die van tevoren al weet "Als ik mijn kind in zo'n situatie plaats, gaat het 100% fout," is immers onverantwoord bezig.
Provisionisme Waar molinisme uitgaat van diverse werelden, waarin God telkens weet welke keuzes u zult maken, gaat het provisionistische model uit van één wereld, waarin God telkens voorziet (providentie) in álles wat u nodig hebt om de juiste keuzes te maken. Het provisionistische model is dan ook geen filosofische constructie zoals het molinisme, maar een simpele deductie vanuit wat we kunnen ontdekken in veel gebeurtenissen in de Bijbel. Het probeert deze discussie dan ook niet te duiden vanuit ons menselijke perspectief, waarin deze wereld als een soort tijdslijn gepresenteerd wordt. Dat model is vanuit Gods perspectief al beperkt, omdat God de tijd bedacht heeft. Hij is daarom Zelf niet aan tijd onderhevig, en dus is het verleden of de toekomst voor Hem niet iets ongrijpbaars zoals dat voor ons is. Wij kunnen immers niets aan ons verleden veranderen en onze toekomst wordt gekenmerkt door onzekerheden. Het is enkel het heden waarop wij invloed kunnen uitoefenen. Wij ervaren uitverkiezing en voorkennis dus als een problematisch iets, maar enkel omdat we dat vanuit ons eigen perspectief proberen te beredeneren. Concreet Oké, dat klinkt misschien allemaal een beetje abstract. Laten we weer even proberen om het wat concreter te maken aan de hand van voorbeelden. U hebt vast weleens een film gekeken. Het is altijd spannend om te raden hoe zo'n film afloopt. Gaat de goeierik winnen, of niet? U weet het nog niet, maar misschien uw vader wel, omdat hij de film al gezien heeft. Hij heeft dus de hele tijdslijn in beeld. Stel u nu voor dat u een acteur bent die in die film speelt. En dat God die 'film" al gezien heeft. Voor u is er dus nog veel onzekerheid over de toekomst, maar voor God niet. Ik bedoel nu niet per se dat God deze "film" ook 100% geregisseerd, ofwel bepaald heeft. Een voorbeeld gaat immers altijd ergens mank. Ik wil met dit voorbeeld vooral duidelijk maken dat God dus al alle voorkennis heeft, en u niet. Hij heeft de hele tijdslijn in beeld, u niet. Omdat hij graag wil dat u goed eindigt, zal Hij u ook van alle goede dingen voorzien om tot een goed einde te komen. Het is echter aan u om die kansen te zien en grijpen, of niet. Aan Hém ligt het niet. Hij weet al wel hoe uw "levensfilm" afloopt, maar dat betekent niet dat Hij dat zo bepaald heeft. Laten we nu eens kijken naar enkele Bijbelse voorbeelden van provisionisme. Saul In 1 Samuël 13-16 lezen we over hoe het misgaat met koning Saul. God voorziet eigenlijk in alles om Saul te laten slagen. Hij kiest er echter voor om niet te luisteren, door precies die vrije wil, en het loopt slecht met hem af. Is Gods soevereiniteit in gevaar door Sauls keuze? Absoluut niet. Hij komt immers wel tot Zijn doelen door David. Gods soevereiniteit bepaalt in grote lijnen wat het einddoel is, en ook de manier waarop ligt vast. Hij wilde de wereld redden door Zijn Zoon Jezus Christus, en dát de wereld gered zal worden ligt al even vast als de manier waarop. Toch is er binnen deze bepaalde tijdslijn ruimte voor onze individuele levens en de (soms verkeerde) keuzes die wij maken. David besloot vreemd te gaan met Bathséba. Was dat door God zo geregisseerd? Zeker niet. Het was 100% zijn eigen keuze om dat zo te doen. God had voor David ook hier alle dingen mee laten werken ten goede, maar desalniettemin maakte hij de verkeerde keuze. Toch besluit God zelfs door deze foute keuzes heen te werken om tot Zijn plan te komen. David ondervindt de consequenties (zijn zoon sterft), maar Gods plan om door hém de Messias geboren te laten worden, blijft onveranderd. Bathséba wordt impliciet genoemd als iemand door wie de Messias uiteindelijk geboren zal worden:
Conclusie Ik hoop dat door dit artikel wat duidelijker is geworden dat onze keuzes er wel degelijk toe doen, dat we daar 100% vrij in zijn en dat wij daar ook 100% verantwoordelijk voor zijn, zonder dat Gods soevereiniteit daarbij in het gedrang is. Hij is nog steeds 100% in controle, en kan op elk moment ingrijpen als Hij wil. Hij staat soms echter toe dat minder leuke dingen gebeuren, zoals we bijvoorbeeld zien in de gebeurtenissen in het Bijbelboek Job. Toch zien we ook daar dat God op elk moment kan ingrijpen en de absolute controle heeft. Hij staat immers niet toe dat de satan Jobs leven neemt. Later herstelt God Jobs leven ook weer, en wordt het nog beter dan voorheen. Toch was het belangrijk dat Jobs karakter getest werd. Niet voor God, want Hij wist al wat Job zou kiezen. Nee, het was belangrijk voor Job zélf, en natuurlijk voor de satan, die eveneens niet alwetend is. Job bleek de juiste keuzes te hebben gemaakt, en dat was dan ook waarom God dit in vol vertrouwen liet gebeuren. Het was echter Jobs vrije wil die bepaalde hoe hij hiermee omging. Zou hij God vervloeken? Nee, hoewel Job wel een aantal andere fouten maakte waarmee God hem later confronteerde. De fout die veel mensen maken is dat zij denken dat Gods soevereiniteit impliceert dat Hij een soort micromanager is, die alles tot op het kleinste niveau moet regelen om de controle te kunnen behouden. Dat hoeft helemaal niet. Zoals ik al eens eerder heb gezegd, doet een aardse vader dat toch ook niet bij zijn gezin? Ik hoop althans van niet. We hoeven de keuzes van onze vrouw en kinderen niet tot op microniveau te bepalen om het hoofd van het gezin te zijn. Maar hopelijk zijn we wél bepalend op de belangrijkste momenten. Meer lezen?
0 Opmerkingen
Je opmerking wordt geplaatst nadat deze is goedgekeurd.
Laat een antwoord achter. |
